დევნა სამოქალაქო აქტივიზმის გამო

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2024 წლის სექტემბერი

კონტექსტი

2024 წლის სექტემბერში დოკუმენტირებული ინციდენტები მიუთითებს სამოქალაქო აქტივიზმთან და კრიტიკული პოზიციის გამოხატვასთან დაკავშირებული პირების მიმართ ზეწოლის სხვადასხვა ფორმის გამოყენებაზე. თვის განმავლობაში დაფიქსირდა როგორც ადმინისტრაციული დაკავებებისა და ფინანსური სანქციების, ისე ირიბი ზეწოლის შემთხვევები, რომლებიც შეეხო აქტივისტებს, სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებსა და საჯარო სექტორში დასაქმებულ პირებს.

სექტემბერში განსაკუთრებულად გამოიკვეთა ადმინისტრაციული და ეკონომიკური ბერკეტების გამოყენება აქტივისტების მიმართ. ამასთან, დაფიქსირდა სავარაუდოდ პოლიტიკური ნიშნით სამსახურიდან გათავისუფლების შემთხვევებიც, რაც უფლებადამცველი ორგანიზაციების შეფასებით, შესაძლოა დაკავშირებული ყოფილიყო ე.წ. „რუსულ კანონთან“ დაკავშირებით გამოხატულ კრიტიკულ პოზიციებთან.

ამავე პერიოდში, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და მათი ხელმძღვანელების მიმართ განხორციელებულმა სამართლებრივმა და ადმინისტრაციულმა ნაბიჯებმა გააჩინა კითხვები სამოქალაქო საზოგადოების საქმიანობის შესაძლო შეზღუდვის შესახებ. ჯამში, სექტემბერში დაფიქსირებული შემთხვევები აჩვენებს, რომ კრიტიკული და საპროტესტო აქტივობის მიმართ ზეწოლის პრაქტიკა სხვადასხვა ფორმით გრძელდებოდა და მოიცავდა როგორც ინდივიდუალურ აქტივისტებს, ისე სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებს.

ინციდენტები:

2024 წლის 4 სექტემბერს, „TV პირველის“ მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, სავარაუდოდ პოლიტიკური ნიშნით რამდენიმე საჯარო სკოლის დირექტორი გაათავისუფლეს. მათ შორის არიან: სოფელ ნოქალაქევის სკოლის დირექტორი შორენა შამათავა, ჭიათურის მე-7 საჯარო სკოლის დირექტორი ხათუნა ბრეგვაძე და სოფელ ნამაშევის სკოლის ხელმძღვანელი მინდია გველებიანი. აღნიშნულ შემთხვევებთან დაკავშირებით განცხადება გაავრცელა „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამაც“, რომელმაც ყურადღება გაამახვილა სავარაუდო დისკრიმინაციულ მოტივებზე და აღნიშნა, რომ დირექტორების გათავისუფლება შესაძლოა უკავშირდებოდეს მათ მიერ ე.წ. „რუსულ კანონთან“ დაკავშირებით გამოხატულ კრიტიკულ პოზიციას.

2024 წლის 9 სექტემბერს, თბილისის საქალაქო სასამართლომ დააჯარიმა აქტივისტი ლექსო სამხარაძე, რომელმაც რუსული კანონის მხარდამჭერ დეპუტატს, ვიქტორ ჯაფარიძეს, მონა ეძახა.

2024 წლის 14 სექტემბერს, პოლიციამ გორში ბიზნესმენი და სამოქალაქო აქტივისტი სოსო ბაბაევი დააკავა. მას სამართალდამცავებისადმი დაუმორჩილებლობას ედავებოდნენ. ბაბაევი გორში ფლობს ბარს. ამ ბარის მიმდებარე ტერიტორიაზე სამი დღის განმავლობაში მიმდინარეობდა სამზადისი „ქართული ოცნების“ ლიდერის, ბიძინა ივანიშვილის დასახვედრად. გადაადგილებისას შექმნილ დისკომფორტს ბაბაევი ღიად აპროტესტებდა და სოციალურ ქსელში საპროტესტო აქციის ჩატარების შესახებაც იუწყებოდა. 14 სექტემბრის დილით კი სამსახურში მიმავალი ბაბაევი დააკავეს. მან იზოლატორში 48 საათი გაატარა.

2024 წლის 24 სექტემბერს, ბორის ჩელე ყურუას საბანკო ანგარიშები დაუყადაღეს – ამის შესხებ კოალიცია „ცვლილებისთვის” წევრი სოციალურ ქსელში წერს. მისივე თქმით, აქციებზე 500 ლარით დააჯარიმეს, თუმცა, სასამართლოს გადაწყვეტილება მას არ ჩაბარებია. ჩელე ყურუას თანხა არ გადაუხდია, რასაც ანგარიშების დაყადაღება მოჰყვა.

2024 წლის 24 სექტემბერს, საპარლამენტო არჩევნებამდე ერთი თვით ადრე, ანტიკორუფციული ბიუროს ხელმძღვანელმა რაჟდენ კუპრაშვილმა ორგანიზაციები „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო“ და „აირჩიე ევროპა“ გაცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე სუბიექტებად გამოაცხადა. ბიურომ მათ, აგრეთვე მათ ხელმძღვანელებს — ეკა გიგაურსა და ხათუნა ლაგაზიძეს, 5 დღის ვადაში ფინანსური ანგარიშგებების წარდგენა მოსთხოვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი სამართლებრივი ზომების გამოყენებით დაემუქრა.

ეს გადაწყვეტილება არასამთავრობო ორგანიზაციებმა სასამართლოში გაასაჩივრეს და უკანონოდ მიიჩნიეს, რადგან აღნიშნული სტატუსი მათზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ კანონის გავრცელებასა და საქმიანობის შეზღუდვას გულისხმობდა. შექმნილი კრიზისის ფონზე, 2 ოქტომბერს, ანტიკორუფციულმა ბიურომ პრემიერ-მინისტრის მოწოდების საფუძველზე გადაწყვეტილება შეცვალა და ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე, ორგანიზაციებს საარჩევნო მიზნის მქონე სუბიექტის სტატუსი ოფიციალურად მოუხსნა.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2024 წლის ოქტომბერი

კონტექსტი

2024 წლის ოქტომბერში დოკუმენტირებული ინციდენტები მიუთითებს სამოქალაქო აქტივიზმთან და კრიტიკული პოზიციის გამოხატვასთან დაკავშირებული პირების მიმართ ზეწოლის გაგრძელებაზე. თვის განმავლობაში დაფიქსირდა როგორც ფიზიკური თავდასხმების, ისე საგამოძიებო და ადმინისტრაციული მექანიზმების გამოყენების შემთხვევები, რომლებიც შეეხო მკვლევრებს, სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებსა და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან დაკავშირებულ პირებს.

ოქტომბერში განსაკუთრებული ყურადღება მიიპყრო მკვლევარებისა და ანალიტიკური ორგანიზაციების წარმომადგენლების მიმართ განხორციელებულმა ქმედებებმა, მათ შორის ჩხრეკებმა და საბანკო ანგარიშებზე წვდომის შეზღუდვამ. აღნიშნულ პროცესებს ადგილობრივი და საერთაშორისო აქტორების ნაწილი სამოქალაქო საზოგადოების და კრიტიკული კვლევითი საქმიანობის მიმართ ზეწოლის ფორმად აფასებდა.

ამავე პერიოდში, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებამ, არ შეეჩერებინა ე.წ. „რუსული კანონის“ მოქმედება, კიდევ უფრო გაამძაფრა შეშფოთება ქვეყანაში სამოქალაქო სივრცისა და დამოუკიდებელი ორგანიზაციების საქმიანობაზე შესაძლო გავლენის შესახებ.

ინციდენტები:

2024 წლის 10 ოქტომბერს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმმა „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ ე.წ. „რუსული კანონის“ მოქმედება საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე არ შეაჩერა. მიუხედავად შუამდგომლობისა, სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მოსარჩელეების მოთხოვნა სადავო ნორმების შეჩერების თაობაზე, თუმცა წარდგენილი კონსტიტუციური სარჩელები არსებითად განსახილველად ნაწილობრივ დასაშვებად ცნო.

სასამართლო პლენუმის მიღებული გადაწყვეტილება უწყების ოფიციალურ ვებ-გვერდზე გამოქვეყნდა.

2024 წლის 19 ოქტომბერს, “სოვლაბის” მკვლევარს ბადრი ოყუჯავას ბარნოვისა და მაჭავარიანის ქუჩების კუთხეში თავს ჯგუფურად დაესხნენ. ოყუჯავა ამბობს, რომ სამსახურისკენ მიმავალ გზაზე მას თავს 10-მდე ადამიანი დაესხა. დამნაშავეებს შორის იყვნენ ქალებიც. მკვლევარი დარწმუნებულია, რომ თავდასხმა წინსაწარ დაგეგმილი და პოლიტიკურად მოტივირებული იყო. მისი თქმით, მოძალადეები მას ზურგში ურტყამდნენ, შემდეგ კი საღებავი გადაასხეს.

2024 წლის 24-29 ოქტომბერს, ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის თანამშრომლებმა ჩხრეკა ჩაატარეს ამერიკული ორგანიზაციის, “ატლანტიკური საბჭოს” ორი თანამშრომლის, ეთო ბუზიაშვილისა და სოფო გელავას სახლებში. მათი სახლიდან ამოღებულ იქნა კომპიუტერული ტექნიკა. ფინანსური პოლიციის საგამოძიებო სამსახური ასევე იმყოფებოდა ძმებ ონისე და სანდრო ცხადაძეების სახლშიც. ონისე ცხადაძის ოჯახის წევრების განცხადებით, გამომძიებლებმა ჩხრეკის მიზეზად საერთაშორისო კომპანიაში მისი დასაქმება დაასახელეს.

29 ოქტომბერს კი სასამართლოს გადაწყვეტილებით, სოფო გელავასა და ეთო ბუზიაშვილის საბანკო ანგარიშებს ყადაღა დაედო. ფინანსური პოლიციის გავრცელებული ინფორმაციით, ამ შეზღუდვაზე სასამართლომ ე.წ. “ქოლცენტრების საქმის” ფარგლებში იმსჯელა. რუსულ დეზინფორმაციაზე მომუშავე ორივე მკვლევარს საკუთარ საბანკო ანგარიშებზე წვდომა შეეზღუდათ. აღნიშნულ ფაქტს გამოეხმაურა აშშ-ის ჰელსინკის კომისიაც, რომელმაც საბანკო ანგარიშების გაყინვა საქართველოს სამოქალაქო საზოგადოებასა და „ატლანტიკურ საბჭოზე“ ზეწოლის მცდელობად შეაფასა.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2025 წლის ნოემბერი

კონტექსტი

2025 წლის ნოემბერში დოკუმენტირებული ინციდენტები საპროტესტო აქციებში მონაწილე პირების მიმართ დაკავებებისა და ადმინისტრაციული პატიმრობების სისტემურ პრაქტიკას აჩვენებს, განსაკუთრებით რუსთაველის გამზირზე “გზის ხელოვნურად გადაკეტვის” ბრალდებებთან დაკავშირებით. თვის განმავლობაში არაერთ მოქალაქეს შეეფარდა როგორც ხანმოკლე, ისე რამდენიმე დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა.

გარდა ამისა, დაფიქსირდა სისხლისსამართლებრივი წესით დაკავების შემთხვევაც, როდესაც სამოქალაქო აქტივისტს პროკურატურა გზის განმეორებით ხელოვნურად გადაკეტვას ედავებოდა და სასამართლომ მას აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეუფარდა. ამავე პერიოდში მიმდინარეობდა ე.წ “სინდისის პატიმრების” საქმეების სააპელაციო განხილვები, სადაც უმეტესწილად სააპელაციო სასამართლომ საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები ძალაში დატოვა.

ნოემბერში ასევე გამოვლინდა შეკრებისა და გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვის შემთხვევები, როდესაც აქციის მონაწილეებს პოლიციამ მარშის გაგრძელების შესაძლებლობა არ მისცა. პარალელურად, დაფიქსირდა ფიზიკური ძალადობის ინციდენტიც, რომელიც პროევროპულ აქციებში მონაწილე პირის მიმართ განხორციელებულ თავდასხმას უკავშირდება.

მთლიანობაში, ნოემბრის ინციდენტები ადასტურებს სამართლებრივი და ადმინისტრაციული მექანიზმების აქტიურ გამოყენებას საპროტესტო აქტივობებში ჩართულ მოქალაქეთა მიმართ, ასევე აქტივისტთა წინააღმდეგ ფიზიკური ანგარიშსწორების შემთხვევებს.

2025 წლის 1-ლ ნოემბერს, ზურაბ მენთეშაშვილი სისხლის სამართლის კოდექსის 347-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე დააკავეს. მას პროკურატურა რუსთაველის გამზირზე მიმდინარე საპროტესტო აქციაზე გზის განმეორებით ხელოვნურად გადაკეტვას ედავებოდა. 3 ნოემბერს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ლალი გარშაულიშვილმა, მენთეშაშვილს აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეუფარდა.

2025 წლის 1-ლ ნოემბერს, საგარეო საქმეთა სამინისტროს ევროატლანტიკური ინტეგრაციის დეპარტამენტის ყოფილ წარმომადგენელს, გზის გადაკეტვის ბრალდებით დაკავებულ დიპლომატ გიორგი წიქარიშვილს მოსამართლე თორნიკე ქოჩქიანმა 10-დღიანი პატიმრობა შეუფარდა.

2025 წლის 1-ლ ნოემბერს, რუსთაველის გამზირზე მიმდინარე საპროტესტო აქციაზე პოლიციამ აქციის მონაწილეების დაკავება დაიწყო. აქციის მონაწილეების ინფორმაციით, მერიოტის მოპირდაპირედ დააკავეს ლევან ბუტიკაშვილი.

2025 წლის 4 ნოემბერს, პოლიციამ პარლამენტის მიმდებარე ტერიტორიაზე რუსთაველის საპროტესტო აქციების მონაწილეები დააკავა. დაკავებულებს შორის არიან: პოეტი პაატა შამუგია, ბექა აგულაშვილი, ვაჟა ბერიშვილი, ანუკა გამსახურდია და ნიკოლოზ დარსანია. მათ შსს რუსთაველის გამზირის „ხელოვნურად გადაკეტვას“ ედავებოდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოში რუსთაველის გამზირზე „გზის ხელოვნურად გადაკეტვის“ საბაბით დაკავებული აქტივისტების პროცესები 5 ნოემბერს მიმდინარეობდა:

პოეტ პაატა შამუგიას 5-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეეფარდა.
ანუკა გამსახურდიას 2-დღიანი პატიმრობა შეეფარდა;
ნიკოლოზ დარსანიას 3-დღიანი პატიმრობა შეეფარდა;
70 წლის ვაჟა ბერიშვილს 1-დღიანი პატიმრობა შეეფარდა. მან იზოლატორი რამდენიმე საათში დატოვა;
ბექა აგულაშვილს 5-დღიანი პატიმრობა შეეფარდა.

2025 წლის 5 ნოემბერს, საბჭოთა წარსულის მკვლევარს, პედაგოგს, ისტორიკოსს, რუსიკო კობახიძე პოლიციამ გზის ხელოვნურად გადაკეტვის ბრალდებით დააკავა. მას ღამით თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე კობა ჩაგუნავამ ერთდღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეუფარდა.

2025 წლის 6 ნოემბერს, რუსთაველის გამზირზე, პარლამენტის შენობის წინ მიმდინარე აქციაზე პოლიციამ არასრულწლოვანი, 15 წლის ანდრია ხამაშურიძე დააკავა. როგორც გავრცელებულ კადრებში ჩანს, მოზარდი პოლციიამ ძალის გამოყენებით ჩასვა დაკავების მანქანაში. მოგვიანებით, ანდრია გაათავისუფლეს.

2025 წლის 6 ნოემბერს, პროევროპული აქციების მონაწილე, ნუგზარ კირთაძე ამბობს, რომ ე.წ. ტიტუშკებმა სახლთან ჩასაფრება მოუწყვეს და სასტიკად სცემეს. მისი თქმით, მინიმუმ ორი ნიღბიანი მას სადარბაზოში დახვდა და ზურგიდან ჩაარტყა. მიყენებული დაზიანებების გამო, როგორც კირთაძე იხსენებს, რამდენიმე წუთით მან გონებაც დაკარგა.

2025 წლის 7 ნოემბერს, სამოქალაქო აქტივისტი ბაია მარგიშვილი, რომელსაც მოსამართლე ზვიად ცეკვავამ 14 დღით პატიმრობა მიუსაჯა, სასამართლოს ეზოში დააკავეს. მარგიშვილს შსს გზის ხელოვნურად გადაკეტვას ედავებოდა.

2025 წლის 7 ნოემბერს, კონსტანტინე მიქაიას 1-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეეფარდა. გადაწყვეტილება კობა ჩაგუნავამ მიიღო. შსს მას 19 და 20 ოქტომბერს გზის ხელოვნურად გადაკეტვას ედავებოდა.

2025 წლის 12 ნოემბერს, პროევროპული აქციების მსვლელობისას დაკავებული აქტივისტის, საბა სხვიტარიძის 2-წლიანი განაჩენი თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლე გიორგი კერატიშვილმა ძალაში დატოვა.

საბა სხვიტარიძე 2024 წლის 5 დეკემბერს, გვიან ღამით, თავისუფლების მოედანზე მომხდარი ფიზიკური დაპირისპირების გამო დააკავეს. ინციდენტს წინ უძღოდა დაპირისპირება მოქალაქეებსა და შავებში ჩაცმულ უცნობ პირებს შორის, რომლებიც სასტუმრო „ქორთიარდ მარიოტთან“ ოპოზიციის შეხვედრის პარალელურად იყვნენ შეკრებილები.

თავდაპირველად გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე პრიმა მუხლის მეორე ნაწილით მიმდინარეობდა, რაც სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას პოლიციელის ჯანმრთელობის ხელყოფას გულისხმობს. თუმცა სასამართლო განხილვების პროცესში პროკურატურამ ბრალდება შეამსუბუქა და სხვიტარიძეს ბრალად კოდექსის 120-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაული წარუდგინა. საბოლოოდ, მოსამართლე ჯვებე ნაჭყებიამ აქტივისტი დამნაშავედ ცნო 120-ე მუხლის (ჯანმრთელობის განზრახ მსუბუქი დაზიანება) პირველი ნაწილით და მას ორწლიანი პატიმრობა მიუსაჯა, რაც მოგვიანებით სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლე გიორგი კერატიშვილმაც უცვლელად დატოვა.

2025 წლის 13 ნოემბერს, მოსამართლე კობა ჩაგუნავამ საბჭოთა წარსულის მკვლევარს, პედაგოგს, ისტორიკოსს, რუსიკო კობახიძეს, უკვე მეორედ გზის გადაკეტვის საბაბით (ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 174-ე მუხლი), სამდღიანი პატიმრობა შეუფარდა.

2025 წლის 15 ნოემბერს, თბილისში, ზანდუკელის ქუჩის მიმდებარედ, პოლიციამ აქციის მონაწილეებს გზა ჩაუხერგა და საფეხმავლო გზაზე გადაადგილების საშუალება არ მისცა. პოლიციელებს ადგილზე კორდონი ჰქონდათ გაკეთებული. აქციის მონაწილეებს კი სურდათ, მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმთან მარშით მისულიყვნენ.

2025 წლის 19 ნოემბერს, სინდისის პატიმრის მათე დევიძის მხარდამჭერ მარშზე, პოლიციამ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლექტორი და მთარგმნელი, ქეთევან ხუსკივაძე დააკავა. თბილისის საპატრულო პოლიციის უფროსის, გოგა მემანიშვილის თქმით, ხუსკივაძე ადმინისტრაციული წესით, პოლიციელისთვის სიტყვიერი შეურაცხყოფის ბრალდებით დააკავეს.

2025 წლის 22 ნოემბერს, პოლიციამ საპროტესტო აქციაზე დაკავებები დაიწყო. „წვრილმანი ხულიგნობის“ საბაბით დააკავეს რეჟისორი გიორგი სავანელი. მასთან ერთად დაკავებულები არიან: ლუკა ჭოხონელიძე, ოთო ირემაძე, დავით გუნაშვილი, მარიამ მეყანწიშვილი, ცოტნე მირცხულავა, სოფო მარკოზია.

აქციაზე დაკავებულ რეჟისორ გიორგი სავანელს, 24 ნოემბერს 5-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეეფარდა. გადაწყვეტილება მოსამართლე ნინო ენუქიძემ გამოაცხადა.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2025 წლის მარტი

კონტექსტი

2025 წლის მარტში დოკუმენტირებული ინციდენტები აჩვენებს, რომ სამოქალაქო აქტივისტების მიმართ ზეწოლის პრაქტიკა კვლავ სისტემურ ხასიათს ინარჩუნებს და სხვადასხვა ფორმით ვლინდება. საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირებული ინციდენტები ასახავს ადმინისტრაციულ დაკავებებს, ფიზიკური ძალადობის ფაქტებს, ფინანსური სანქციების აქტიურ გამოყენებას, ასევე სისხლისსამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებას, მათ შორის – აქტივისტებთან დაკავშირებული ორგანიზაციების ფინანსური საქმიანობის შეზღუდვას.

დოკუმენტირებული შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება მოქალაქეების საპროტესტო აქციებში მონაწილეობას და საჯარო პოზიციის გამოხატვას. განსაკუთრებით თვალშისაცემია ფინანსური სანქციების მასშტაბი და ინტენსივობა – ჯარიმები ხშირ შემთხვევაში უკავშირდება გზის გადაკეტვის ბრალდებას და რიგ შემთხვევებში დაყრდნობილია სადავო ან არასაკმარის მტკიცებულებებზე. ამასთან, დაფიქსირებულია შემთხვევები, როდესაც სამართალდამცავი ორგანოების ქმედებები და სასამართლო გადაწყვეტილებები არ ითვალისწინებს დაცვის მხარის მიერ წარმოდგენილ გარემოებებს.

საანგარიშო პერიოდში განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს აქტივისტებისა და საპროტესტო მოძრაობის მხარდამჭერი საქველმოქმედო ფონდების ანგარიშების დაყადაღება, რაც მიუთითებს, რომ ზეწოლის პრაქტიკა ვრცელდება არა მხოლოდ ინდივიდუალურ აქტივისტებზე, არამედ იმ ორგანიზაციებზეც, რომლებიც უფლებადარღვეული მოქალაქეების მხარდაჭერას უზრუნველყოფენ. აღნიშნული ტენდენციები, ერთობლიობაში, მნიშვნელოვნად ზღუდავს სამოქალაქო აქტივობის სივრცეს და უხეშად არღვევს გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლებას.

ინციდენტები

2025 წლის 3 მარტს, მუსიკოსსა და სამოქალაქო აქტივისტს, დავით (ტორნადო) გაბუნიას ქუჩაში ფიზიკურად გაუსწორდნენ და სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს. სოციალურ ქსელში გავრცელებული ინფორმაციის მიხედვით, გაბუნიას თავს მომღერალ სოფო ბედიას ქმარი, მიშა მესხი, დაესხა. ეს ინფორმაცია მიშა მესხმა, ერთ-ერთი ფეისბუქმომხმარებლის მიერ გავრცელებული პოსტის ქვეშ, კომენტარის სახით დაადასტურა.

2025 წლის 5 მარტს, „კრაბ კოფის“ დაფუძნებლებსა და სამოქალაქო აქტივისტებს – ბარბარე როკიტასა და ქრისტინე პირველს, ახალგაზრდა მამაკაცმა გვიან ღამით, საცხოვრებელ სახლთან, ჯერ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა, ხოლო შემდეგ ფიზიკურად გაუსწორდა. ინციდენტის შედეგად, ბარბარემ ცხვირის მოტეხილობა მიიღო და მას ქირურგიული ოპერაცია დასჭირდა. “კრაბ კოფის” დამფუძნებელი გოგონები 2024 წლის 28 ნოემბრის აქციიდან მოყოლებული, პროევროპული აქციის მონაწილეებს უსასყიდლოდ უზიარებდნენ ყავას და ჩაის. სამოქალაქო აქტივისტები დარწმუნებულები არიან, რომ თავდასხმის მოტივი, სწორედ პროევროპულ აქციებში მათი აქტიური ჩართულობა გახდა.

2025 წლის 7 მარტს, შს სამინისტროს საპატრულო პოლიციამ, „ძლიერი საქართველოს“ წევრები: ბექა ბერიძიშვილი, ჯუბა ლოლაძე და ოთო ფარულავა დააკავა. მათთან ერთად იმყოფებოდა პარტიის ერთ-ერთი ლიდერი ირაკლი კუპრაძეც. ვიდეომასალიდან, რომელიც დაკავების მომენტს ასახავს, ირკვევა, რომ რუსთაველის გამზირზე, საპროტესტო აქციიდან “ძლიერი საქართველოს” წევრები სახლში ბრუნდებოდნენ, როდესაც ისინი საპატრულო პოლიციამ გააჩერა. ირაკლი კუპრაძემ საპატრულო პოლიციას სთხოვა განემარტათ შეჩერების მიზეზი, რა დროსაც, ის ძალის გამოყენებით პოლიციის მანქანაში ჩასვეს და დააკავეს.

2025 წლის 11 მარტს, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე მარიანა ფომაევამ 5-5 ათასი ლარით, პროევროპული აქციების 18 მონაწილე დააჯარიმა. აქტივისტებს შსს ზებრა-გადასასვლელზე “ინტენსიური მოძრაობით ხელოვნურად ბარიერის შექმნას” ადმინისტრაციული კოდექსის 174-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის საფუძვლით ედავებოდა. დაჯარიმებულებს შორის არიან: დიანა ბოლქვაძე, თამარ სურმანიძე, ბადრი კოჩალიძე, არჩილ ბერიძე, ნათია ლეთოდიანი, დავით რობაქიძე, მანუჩარ ხოზრევანიძე, ქეთი პაქსაძე, მარიამ საგინაძე, ნუგზარ თაფლაძე, თათია აბულაძე, ლინდა ცინცაძე, არჩილ შოთაძე, გიორგი ჩხაიძე, ელიზბარ ჩხიკვაძე, გოჩა სურგულაძე და ანა ვაჩეიშვილი.

2025 წლის 12 მარტს, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ალექსანდრე გოგუაძემ პროევროპული აქციების მონაწილეები: მსახიობი მალხაზ ირემაძე, მარიამ გოგოლიშვილი, მარი ცეცხლაძე და ნიკო მირცხულავა ადმინისტრაციული კოდექსის 174-ე მუხლის მეოთხე ნაწილით გათვალისწინებული ქმედებისთვის 5-5 ათასი ლარით დააჯარიმა. აქტივისტებს 31 იანვრის ღამეს, ბათუმში ზებრა-გადასასვლელზე ინტენსიური მოძრაობით ხელოვნურად ბარიერის შექმნას ედავებოდნენ.

2025 წლის 12 მარტს, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ჯუმბერ ბეჟანიძემ „ზებრაზე მოძრაობის საქმეზე“ სამოქალაქო აქტივისტი გუბაზ ლამპარაძე 5000 ლარით დააჯარიმა. აქტივისტს შს სამინისტრო ადმინისტრაციული კოდექსის 174-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის საფუძვლით, ზებრა გადასასვლელზე “ინტენსიური მოძრაობით ხელოვნურად ბარიერის შექმნას ედავებოდა”.

2025 წლის 17 მარტს, საქართველოს პროკურატურის მოთხოვნით, თბილისის საქალაქო სასამართლომ 17 მარტს დააყადაღა იმ საქველმოქმედო ფონდების ფინანსური ანგარიშები, რომლებიც პროევროპული აქციების მონაწილეობისას უკანონოდ დაჯარიმებულ მოქალაქეებს ჯარიმების გადახდაში ეხმარებოდნენ და ასევე ფინანსურ დახმარებას უწევდნენ ე.წ „სინდისის პატიმრებსა“ და მათ ოჯახებს.

დაყადაღებულ ორგანიზაციათა სიაში მოხვდნენ:

საქველმოქმედო ფონდი „ნანუკას ფონდი“;
საქველმოქმედო ფონდი „ფროსფერითი“;
საქველმოქმედო ფონდი „ფონდი ერთმანეთისთვის 24/7“;
არასამთავრობო ორგანიზაცია „თბილისის ადამიანის უფლებათა სახლი“
არასამთავრობო ორგანიზაცია „სირცხვილია“

პროკურატურის მიერ გავრცელებულ განცხადებაში ნათქვამია, რომ ფონდები დაყადაღდა იმ გამოძიების ფარგლებში, რომელიც „ქართული ოცნების“ სატელიტი “საზოგადოებრივი მოძრაობის” ერთიანი ნეიტრალური საქართველოს მიმართვის საფუძველზე დაიწყო. ფონდების დაყადაღების უფლება მოსამართლე მზია გარშაულიშვილმა გასცა. ის თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის მოსამართლედ 2024 წლის დეკემბერში დაინიშნა.

2025 წლის 18 მარტს, თბილისის საქალაქო სასამართლომ ბათუმის აქციების მედროშის, თემურ ქათამაძის მოთხოვნა, მისთვის მიენიჭებინათ ლტოლვილის სტატუსი და ასევე ჰუმანიტარული ან დამატებითი დაცვის სტატუსი, 18 მარტს გამართულ სხდომაზე არ დააკმაყოფილა.

2025 წლის 19 მარტს, სინდისის პატიმრის, ზვიად ცეცხლაძის ოჯახი მეცხრედ დააჯარიმეს. ცეცხლაძის დედამ, ნარგიზი დავითაძემ “TV პირველის” ეთერში განაცხადა, რომ შსს გზის სავალი ნაწილის “ხელოვნურად გადაკეტვას” (ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 174-ე პრიმა მუხლი) ედავება. ნარგიზ დავითაძის თქმით, არაერთხელ ყოფილა შემთხვევა, როცა რუსთაველის გამზირზე საერთოდ არ ყოფილან, თუმცა შსს-ს თანამშრომლებს ფინანსური სანქცია მათთვის მაინც დაუკისრებიათ.

2025 წლის 19 მარტს, სინდისის პატიმრის, თორნიკე გოშაძის, დედა მარიზი კობახიძე მოსამართლე მანუჩარ ცაცუამ 5 ათასი ლარით დააჯარიმა. შსს მას 23 იანვარს რუსთაველის გამზირზე გზის ხელოვნურად გადაკეტვას ედავებოდა (ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 174-ე პრიმა მუხლი). თუმცა, აღსანიშნავია, რომ რუსთაველის გამზირი ამ დღეს ხალხის რაოდენობის გამო ბუნებრივად გადაიკეტა.

2025 წლის 19 მარტს, 5 ათასი ლარით დააჯარიმა მოსამართლე კობა ჩაგუნავამ გიდი ალექსანდრე გიორგაძე. შსს აქციების აქტიურ მონაწილეს ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 174-ე პრიმა მუხლის საფუძველზე, 3 იანვარს გზის გადაკეტვას ედავება, თუმცა სხდომაზე ამის დამადასტურებელი ვერც ერთი მტკიცებულება შსს-მ ვერ წარადგინა.

2025 წლის 19 მარტს, მოსამართლე კობა ჩაგუნავამ მსახიობი სანდრო სამხარაძე ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად ცნო და სიტყვიერი გაფრთხილება მისცა. შსს მას 2024 წლის 25 ნოემბერს აქციაზე უკანონო ნივთის ტარებას ედავებოდა.

2025 წლის 21 მარტს, რუსთაველის გამზირზე საპროტესტო აქციის მიმდინარეობისას, პოლიციამ სამი აქტივისტი – თაკო გვილია, თათია აფრიამაშვილი და ლუკა გოგია დააკავა. პარლამენტთან პოლიციამ აქტივისტების დაკავება მას შემდეგ დაიწყო, რაც ძლიერ წვიმაში მყოფი ახალგაზრდებისთვის მოქალაქეებმა პლასტიკის სკამები მიიტანეს, თუმცა შსს-ს წარმომადგენლებმა სტუდენტებს სკამები წაართვეს. თაკო გვილია “პირველებთან” ამბობს, რომ თავდაპირველად, პოლიციასთან სკამების სკამების საკითხს განიხილავდა, რა დროსაც მოულოდნელად ხელი სტაცეს და თათია აფრიამაშვილთან ერთად, დაკავების მანქანაში იძულებით ჩასვეს. აღსანიშნავია, რომ ლუკა გოგია, რომელიც ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტია, მას შემდეგ დააკავეს, რაც გოგონების დაკავების შემდეგ პოლიციას ტაში დაუკრა. თათია აფრიამაშვილი და თაკო გვილია მოგვიანებით, ხელწერილის საფუძველზე გაათავისუფლეს. რაც შეეხება ლუკა გოგიას, მან წინასწარი დაკავების იზოლატორი 22 მარტს დატოვა.

2025 წლის 21 მარტს, კოალიცია “ცვლილებისთვის” წევრი, ცოტნე კობერიძე სასამართლომ 2 000 ლარით დააჯარიმა. პარტია “გირჩი – მეტი თავისუფლება“ წერს, რომ „ქართული ოცნება“ ცოტნე კობერიძეს სხვის დაკავებაში ხელის შეშლას და პოლიციელის მიმართ შეურაცხყოფას ედავებოდა.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2025 წლის მაისი

კონტექსტი

2025 წლის მაისში დოკუმენტირებული ინციდენტები ასახავს სამოქალაქო აქტივისტებზე ზემოქმედების როგორც სამართლებრივ, ისე ადმინისტრაციულ და ირიბ მექანიზმებს. გამოვლენილი შემთხვევები უკავშირდება ადმინისტრაციულ დაკავებას, ფინანსური სანქციების დაკისრებასა და ინდივიდუალური აქტივისტების მიმართ განხორციელებულ ისეთ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც გავლენას ახდენს მათ სამართლებრივ სტატუსსა და სამოქალაქო უფლებებზე.

საანგარიშო პერიოდში განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ფინანსური სანქციების გამოყენების შემთხვევები, რაც მიუთითებს სანქცირების პრაქტიკის სისტემურ ხასიათზე. ამასთანავე, ფიქსირდება აქტივისტზე ირიბი ზეწოლის შემთხვევაც.

გარდა ამისა, საყურადღებოა საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლებიც გავლენას ახდენს სამოქალაქო სექტორის ფუნქციონირებაზე. საანგარიშო პერიოდში ძალაში შევიდა კანონი რომელმაც გაამკაცრა არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და მედიის საქმიანობის სამართლებრივი ჩარჩოს, რაც, ჯამში, ემსახურება ისეთი გარემოს შექმნას, სადაც სამოქალაქო აქტივობა და გამოხატვის თავისუფლება უმძიმესი წნეხის ქვეშ ექცევა.

ინციდენტები:

2025 წლის 1-ლ მაისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოში ოპოზიციური პარტიების – “ახალის” და “გირჩი-მეტი თავისუფლების” პრესსამსახურების, მირანდა ბაღათურიასა და ანა ყურაშვილის პროცესი გაიმართა. შსს-ს წარმოამდგენელი თამთა ქიმბარიშვილი აქტივისტების ადმინისტრაციულ პატიმრობას ითხოვდა, თუმცა, მოსამართლემ ყურაშვილსა და ბაღათურიას 4 000-4 000-ლარიანი ჯარიმა დააკისრა. მირანდა ბაღათურიას და ანა ყურაშვილის ადმინისტაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173-ე მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე პოლიციელ მირიან ქავთარაძის შეურაცხყოფას ედავებოდნენ. აღსანიშნავია, რომ შსს-ს წარმომადგენელი თამთა ქიმბარიშვილი 2025 წლის პირველ ივნისს, სიძულვილის ენის მონიტორინგის სამმართველოს უფროსად დაინიშნა.

2025 წლის 5 მაისს სამი აქტივისტი ქალი – ნუცა მახარაძე, ქეთი ჯანანაშვილი და მათი მეგობარი საცხოვრებელ კორპუსთან, სავარაუდოდ, თავდასხმის სამიზნე გახდნენ. მახარაძის თქმით, თავდამსხმელები მათ ლიფტიდან გამოსვლისას ჩაუსაფრდნენ და სახეში წიწაკის სპრეი და მწვანე საღებავი შეასხეს, რის შემდეგაც შემთხვევის ადგილიდან მიიმალნენ.

2025 წლის 19 მაისს, პროევროპული აქციების მონაწილე ლაშა გაბიტაშვილს, რომელიც საზოგადოებამ აბუ-დაბიში „ქართული ოცნების“ წევრებთან ინციდენტის შემდეგ გაიცნო, საქართველოს მოქალაქეობა შეუწყვიტეს. მიზეზად ორმაგი მოქალაქეობა სახელდება. გაბიტაშვილმა ისრაელის პასპორტი ცოლთან ქორწინების შემდეგ აიღო, საქართველოს მოქალაქეობის შესანარჩუნებლად კი იუსტიციის სამინისტროს მიმდინარე წლის თებერვალში მიმართა. იურისტები განმარტავენ, რომ ლაშა გაბიტაშვილისთვის მოქალაქეობის ჩამორთმევის საფუძველი არ არსებობს და მას სხვა ქვეყნის მოქალაქეობის პარალელურად შეეძლო საქართველოს მოქალაქეობის შენარჩუნება.

2025 წლის 26 მაისს, პოლიტიკური აქტივისტი ლუკა ნაცვლიშვილი პოლიციამ 26 მაისს, ბათუმში გამართული საპროტესტო აქციის დასრულების შემდეგ დააკავა. ბათუმის საქალაქო სასამართლომ აქტივისტს 12-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეუფარდა. შსს ლუკა ნაცვლიშვილს წვრილმან ხულიგნობასა და პოლიციელის კანონიერი მოთხოვნის დაუმორჩილებლობას ედავებოდა.

2025 წლის 30 მაისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ნინო ენუქიძემ 5-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობა შეუფარდა თორნიკე სხვიტარიძეს და 5000-ლარიანი ჯარიმა დააკისრა ანი ქავთარაძეს. შსს სინდისის პატიმრის, საბა სხვიტარიძის, ძმას და პარტია “ახლის” წევრს, ანი ქავთარაძეს, 17 აპრილს სასამართლოს დერეფანში პოლიციელ მირიან ქავთარაძის შეურაცხყოფას ედავებოდა. მირიან ქავთარაძე პატიმრობაში მყოფი აქტივისტის და პარტია „ახლის“ წევრის, საბა სხვიტარიძის საქმის განხილვისას ამ დღეს სასამართლომ მოწმის სახით გამოჰკითხა. გამოკითხვისას თორნიკე სხვიტარიძე სხდომათა დარბაზში იყო, ანი ქავთარაძე კი დარბაზის გარეთ. მას შემდეგ, რაც პოლიციელის გამოკითხვა დასრულდა, მირიან ქავთარაძეს საბა სხვიტარიძის მხარდამჭერებმა ე.წ. სირცხვილის კორიდორი მოუწყვეს.

2025 წლის 30 მაისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე მანუჩარ ცაცუამ, აქტივისტებს თათია აფრიამაშვილსა და ლიკა ლორთქიფანიძეს 12-12-დღიანი ადმინისტრაციული პატიმრობები შეუფარდა. მაგდა მამუკაშვილი კი 4000 ლარით დააჯარიმა. გადაწყვეტილება უკავშირდება 17 მაისს, ერთ-ერთ კაფეში მომხდარ ინციდენტს, როდესაც აქტივისტებმა „ქართული ოცნების“ დეპუტატ მარიამ ლაშხის მიმართ პროტესტი გამოხატეს შეძახილებით: „თავისუფლება რეჟიმის ტყვეებს“, „არა რუსულ რეჟიმს“, „ძირს რუსეთის მონები“.

2025 წლის 31 მაისიდან ძალაში შევიდა „ქართული ოცნების“ მიერ, 1-ლ აპრილს მიღებული კანონი „უცხოეთის აგენტების რეგისტრაციის აქტი“ ე.წ.”ქართული FARA”, რომლის აღსრულებაზე პასუხისმგებელი ორგანო ანტიკორუფციული ბიუროა. აღნიშნული კანონი, ამერიკული FARA-სგან განსხვავებით, მიზანში ქართულ არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და მედიას. კანონი მოიცავს რეგისტრაციის, შესაბამისი დოკუმენტაციის საჯაროობის მოთხოვნას და ყოველწლიური საფინანსო დეკლარაციის წარდგენის ვალდებულებას. გათვალისწინებული ვალდებულებების შეუსრულებლობა ან არაჯეროვნად შესრულება კი გამოიწვევს ფიზიკური პირის დასჯას თავისუფლების აღკვეთით 5 წლამდე ვადით ან ჯარიმით, იურიდიული პირის შემთხვევაში კი – ჯარიმას. აღსანიშნავია, რომ არასამთავრობო ორგანიზაცია “საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ” (საია) FARA-ს შეჩერების მოთხოვნით საკონსტიტუციო სასამართლოს უკვე მიმართა. მასთან ერთად მოსარჩელეები არიან მედიაორგანიზაციები სტუდია “მონიტორი” და “საქართველოს ამბები”. სარჩელი საკონსტიტუციო სასამართლოში 2025 წლის 15 მაისს შევიდა.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2024 წლის მაისი

კონტექსტი

2024 წლის მაისი ჩატარებულმა მონიტორინგმა ცხადყო, რომ საქართველოში სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ განხორციელებული უფლებადარღვევები მკვეთრად გააქტიურდა. აღნიშნული პერიოდი დაემთხვა ე.წ. „რუსული კანონის“ ხელახალ ინიცირებას, რამაც გამოიწვია ფართომასშტაბიანი, უწყვეტი და ინტენსიური საპროტესტო აქციები ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქში, განსაკუთრებით თბილისში.

საანგარიშო პერიოდში დოკუმენტირებულია არაერთი ინციდენტი, მათ შორის ადმინისტრაციული და სისხლის სამართლის წესით დაკავებები, ძალადობის მძიმე ფაქტები, შეკრებისა და გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვა, დაშინება და ფინანსური სანქციების გამოყენება. ინციდენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდებოდა მშვიდობიან შეკრებებსა და საპროტესტო აქციებს, სადაც ფიგურირებდნენ სამართალდამცავი ორგანოები ან მათთან ასოცირებული პირები, რაც მიუთითებს სახელმწიფოს მხრიდან სამოქალაქო სივრცის შეზღუდვისა და კრიტიკული აქტივიზმის ჩახშობის ტენდენციაზე.

ინციდენტები

2024 წლის 1-ლ მაისს, რუსთაველის გამზირზე განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტმა ე.წ “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქცია დაშალა. აქციის დაშლისას სპეცდანიშნულების რაზმმა გამოიყენა წიწაკის სპრეი, ცრემლსადენი გაზი, რეზინის ტყვიები და წყლის ჭავლი. დაშავდა არაერთი ადამიანი. მათ შორის იყო 25 წლის ბიჭი ნიკა დემურიშვილიც, რომელსაც სპეცრაზმელებმა სავარაუდოდ რეზინის ტყვია ესროლეს. დემურიშვილმა დაზიანება სახის არეში მიიღო. მათ შორის, რეზინის ტყვია ესროლეს. კონსტანტინე ჩახუნაშვილს. მისი თქმით, ტყვია ხელსა და ბარძაყის არეში მოხვდა. 2 მაისს, 01:30 საათისთვის, უკვე ჰოსპიტალიზებული იყო 8 მოქალაქე.

განცხადება გაავრცელა “საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ” და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოუწოდა, უარი ეთქვა კანონსაწინააღმდეგო, ადამიანის უფლებების დაცვასთან შეუთავსებელ და ღირსების შემლახავ ძალადობრივ პრაქტიკაზე.

2024 წლის 1-ლ მაისს, ზუგდიდში, რუსული კანონის საწინააღმდეგო აქციაზე ზუგდიდის საკრებულოში ფრაქცია “ახალის” თავმჯდომარე მაია კალანდია და “დროას” ზუგდიდის ორგანიზაციის ხელმძღვანელი, მარიამ სიჭინავა დააკავეს

2024 წლის 3 მაისს, თბილისში, სასტუმრო “პარაგრაფში”, სადაც აზიის განვითარების ბანკის პრეზიდენტის მიღება მიმდინარეობდა, მოქალაქეებმა საპროტესტო აქცია გამართეს. აღნიშნულ აქციაზე სიტუაცია არაერთხელ დაიძაბა. პოლიციელებმა დააკავეს 1 მოქალაქე.

2024 წლის 3 მაისს, მასწავლებელს და აქტივისტს ლადო აფხაზავას სახლთან ჩასაფრება მოუწყვეს და შვილთან ერთად ყოფნისას, ხის ხელჯოხებით ფიზიკურად გაუსწორდნენ.

2024 წლის 3 მაისს, თბილისში, ცირკის მიმდებარე ტერიტორიაზე, აქციის მონაწილეებს თავს დაესხნენ და რამდენიმე პირს ფიზიკურად გაუსწორდნენ. დაშავდა 5 მოქალაქე.

2024 წლის 7 მაისს, IDFI-ის დირექტორს, გიორგი კლდიაშვილს, შვედეთის საელჩოსთან, ინტერვიუს მიცემისას თავს დაესხნენ უცნობი პირები და ფიზიკურად გაუსწორდნენ.

2024 წლის 8 მაისს, “ჭავჭავაძის ცენტრის” მკვლევარს, გია ჯაფარიძეს, არაიდენტიფიცირებულმა პირებმა საკუთარ სახლთან ჩასაფრება მოუწყვეს და ფიზიკურად გაუსწორდნენ. თავდასხმა 2-ზე მეტმა ადამიანმა განახორციელა, რომლებიც, სავარაუდოდ, ბეისბოლის ხის ჯოხებით იყვნენ შეიარაღებულები.

2024 წლის 8 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე მოქალაქეს, ნესტან ანანიძეს თბილისში, “გამარჯვების პარკში”, ვარჯიშის დროს პოლიციელებმა ტერიტორიის დატოვება მოსთხოვეს. მოქალაქე თვლის, რომ მიზეზი მაისური გახდა, რომელსაც აწერია “არა რუსულ კანონს.” “გამარჯვების პარკში” ფაშიზმზე გამარჯვების დღესთან, დაკავშირებული ღონისძიება იმართებოდა, რომელსაც “ქართული ოცნების” მაღალჩინოსნები ესწრებოდნენ.

2024 წლის 8 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე სათვალთვალო კამერის დაზიანების ბრალდებით დააკავეს უკრაინის მხარეს მებრძოლი გიორგი შანიძე. მას პოლიცია საცხოვრებელ სახლთან დახვდა.

2024 წლის 9 მაისს, პოლიციამ საცხოვრებელ სახლში დააკავა სამოქალაქო აქტივისტი და სამხედრო ბლოგერი უჩა აბაშიძე.

2024 წლის 9 მაისს, “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე ჭავჭავაძის გამზირზე სამართალდამცავებმა ძალის გამოყენებით დაიწყეს მშვიდობიანი დემონსტრანტების დაკავება. “TV პირველის” ინფორმაციით, დაკავებული იყო მინიმუმ, 5 ადამიანი.

2024 წლის 9 მაისს, პოლიციამ ე.წ “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე, პარლამენტის ჭიშკრის დაზიანებისა (სსკ-ის 187-ე მუხლის პირველი ნაწილი) და მეხანძრე-მაშველისთვის ქვის სროლის ბრალდებით (სსკ-ის 353 პრიმა მუხლი), დააკავა ფრიდონ ბუბუტეიშვილი, ხოლო პოლიციელზე თავდასხმის ბრალდებით (სსკ-ის 353 პრიმას პირველი ნაწილი), დააკავა აქციის მონაწილე ირაკლი მეღვინეთუხუცესი.

2024 წლის 9 მაისს, პარტია “ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის” წევრს გიორგი მუმლაძეს ფიზიკურად გაუსწორდნენ. მას თავს 4 პირი დაესხა და სასტიკად გაუსწორდა. მას ტელეფონიც წაართვეს. თავდასხმა მარნეულში, მცირეწლოვანი შვილის თანდასწრებით მოხდა.

2024 წლის 9 მაისს, ბაიკერებს, რომლებიც ე.წ. “რუსული კანონის” აქტიური მოწინააღმდეგეები არიან, საკუთარი მოტოციკლები დილით დაზიანებული დახვდათ.

2024 წლის 10 მაისს, პოლიციამ სისხლის სამართლის წესით დააკავა სამოქალაქო აქტივისტი და უჩა აბაშიძის მეუღლე, მარიამ იაშვილი.

2024 წლის 10 მაისს, ჭავჭავაძის გამზირზე “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე პოლიციამ 11 ადამიანი დააკავა. მათგან 5 ხელწერილის საფუძველზე მალევე გაათავისუფლეს. მომიტინგეები ყვებოდნენ, რომ პოლიცია ძალის გამოყენებით აკავებდა მოქალაქეებს.

2024 წლის 10 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე, ჭავჭავაძის გამზირზე მსვლელობის დროს, დააკავეს რეჟისორი ლევან აბდუშელიშვილი. აბდუშელიშვილის თქმით მასზე პოლიციამ ფიზიკურად იძალადა, რის შემდეგადაც მისი ინგოროყვას კლინიკაში გადაყვანა გახდა საჭირო.

2024 წლის 10 მაისს, ვიდეოგრაფ გიორგი ჯობავას არაიდენტიფიცირებულმა პირებმა ის მანქანა დაუზიანეს, რომლითაც აქტივისტი აქციის მონაწილეებს ყავა/ჩაით უმასპინძლდებოდა.

2024 წლის 10 მაისს, ჩასაფრება მოუწყვეს “ლელოს” ახალგაზრდული ორგანიზაციის წევრ ბექა ბერიძესაც. ბერიძის თქმით, მისი ოჯახის წევრებმა სახლთან ახლოს დააფიქსირეს მანქანა და ის გააფრთხილეს, რომ სახლში არ დაბრუნებულიყო.

2024 წლის 10 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციებში მონაწილე სანდრო ქინქლაძე წერდა, რომ მის სახლთან ჩასაფრებას უწყობდნენ. ქინქლაძემ სოციალურ ქსელში იმ ავტომობილის ფოტოც გაავრცელა, რომელიც მისი მტკიცებით, მას ელოდებოდა.

2024 წლის 10 მაისს, “გირჩი ტივის” თანამშრომელი, გიორგი მოსიაშვილი, გამოკითხვაზე გადაიყვანეს. ზურა გირჩი ჯაფარიძე წერდა, რომ სავარაუდოდ, მიზეზი შესაძლოა წინა დღეს იმედისა და პოსტვის მიერ, წლების წინანდელი ჩაწერილი საუბრის ფაბრიკაციის გავრცელება იყო.

2024 წლის 11 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” აქციების მონაწილესთან, შეფ ნოდარ ტურაშვილთან, პოლიცია დაახლოებით 18:00 საათისთვის მივიდა და გაურკვეველი მიმართულებით წაიყვანა. ინფორმაცია მან ფეისბუქზე თავად გაავრცელა. როგორც მოგვიანებით გაირკვა, ის თითქოსდა „ქურდობის ფაქტთან“ დაკავშირებით ჰყავდათ გამოკითხვაზე ორთაჭალის იზოლატორში გადაყვანილი. ტურაშვილი აღნიშნულ ინციდენტს მის სამოქალაქო აქტიურობას უკავშირებს.

2024 წლის 11 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე აქტივისტებს ჩასაფრებებს მთელი ღამის განმავლობაში უწყობდნენ – ე.წ ტიტუშკების სამიზნეები დაფიონის წევრები – ზვიად ცეცხლაძე, ლუკა ნაცვლიშვილი და პოეტი რატი ამაღლობელი გახდნენ. მოძრაობა “დაფიონის” დამფუძნებლებს სახლებთან ნიღბიანი მამაკაცები მივიდნენ, აქტივიტებს აგინეს და ფიზიკური ანგარიშსწორებით დაემუქრნენ. უცნობი საკუთარ სახლთან სავარაუდო მოძალადეები ელოდებოდნენ რატი ამაღლობელსაც

2024 წლის 12 მაისს, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეეფარდათ ფრიდონ ბუბუტეიშვილს, ირაკლი მეღვინეთუხუცესსა და გიორგი შანიძეს.

2024 წლის 12 მაისს, პოლიციამ დააკავა გიორგი კუჭუაშვილი და დავით კოლდარი. სასამართლომ კი იმავე დღეს, აღკვეთის ღონისძიების სახედ ორივე პირს პატიმრობა შეუფარდა.

2024 წლის 12 მაისს, ბლოგერ უჩა აბაშიძეს და მის მეუღლეს, მარიამ იაშვილს, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეეფარდათ.

2024 წლის 13 მაისს, განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტმა ე.წ “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქცია დაშალა. პარალელურ რეჟიმში, არაერთი მედიასაშუალება ავრცელებდა სპეცრაზმის მხრიდან მოქალაქეებზე ძალადობის კადრებს.

პარლამენტთან აქციაზე, სადაც მოქალაქეები ე.წ “რუსულ კანონს” აპროტესტებდნენ, 23 ადამიანი დააკავეს. ომბუდსმენის შეფასებით, 23 დაკავებულიდან 22 პოლიციის მხრიდან ფიზიკურ ანგარიშსწორებაზე საუბრობდა. აქციაზე დაკავებულებს შორის არიან სამოქალაქო აქტივისტები: გურამ ადამია, მალხაზ გორგიძე, ირაკლი ზარქუა, პატრიკ ჰერნანდესი, ბრაიან ჯეი ბინგემი, გუკა რჩეულიშვილი, გიორგი კემულარია, ლაშა კემულარია, რევი ყურაშვილი, ზურა ხომერიკი, კახა კვეკვესკირი.

აქციაზე პოლიციელები ფიზიკურად გაუსწორდნენ უკრაინის ომის ვეტერანს, ნადიმ ხმალაძესაც. ის ჯერ დააკავეს, სცემეს და შემდეგ გაათავისუფლეს.

2024 წლის 14 მაისს, საქართველოს პარლამენტმა „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონი, რომელსაც საზოგადოება ე.წ “რუსული კანონის” სახელით იცნობს, მესამე მოსმენით მიიღო. კენჭისყრაში მონაწილე 116 დეპუტატიდან კანონპროექტს მხარი 84-მა დაუჭირა.

კანონი ავალდებულებს უცხოური დაფინანსების მიმღებ არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და მედიასაშუალებებს სპეციალურ რეესტრში დარეგისტრირებას, როგორც „უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელ“ სუბიექტებს. კრიტიკოსების შეფასებით, აღნიშნული ტერმინოლოგია სტიგმატიზების საფრთხეს ქმნის და სამოქალაქო საზოგადოების საქმიანობას ზღუდავს.

კანონის მიღებას წინ უძღოდა მრავალკვირიანი მასშტაბური საპროტესტო აქციები თბილისში და სხვა ქალაქებში. დემონსტრანტები აცხადებდნენ, რომ ინიციატივა საფრთხეს უქმნიდა ქვეყნის დემოკრატიულ განვითარებასა და ევროპულ ინტეგრაციას. საქართველოს საერთაშორისო პარტნიორების, მათ შორის ევროკავშირისა და აშშ-ის წარმომადგენლებიც მიუთითებდნენ, რომ მსგავსი ტიპის კანონმდებლობა შეუთავსებელია ევროპულ დემოკრატიულ სტანდარტებთან და შესაძლოა, ნეგატიურად აისახოს საქართველოს ევროინტეგრაციის პროცესზე.

სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები და უფლებადამცველები ხშირად ავლებდნენ პარალელს რუსეთში მოქმედ მსგავს კანონმდებლობასთან, რომლის ამოქმედების შემდეგაც მნიშვნელოვნად შეიზღუდა დამოუკიდებელი მედიისა და არასამთავრობო სექტორის საქმიანობა. მათი შეფასებით, რუსეთში აღნიშნული კანონი წლების განმავლობაში ეტაპობრივად გამკაცრდა და საბოლოოდ გავრცელდა როგორც ორგანიზაციებზე, ისე ცალკეულ ფიზიკურ პირებზე.

2024 წლის 14 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე დააკავეს სამოქალაქო აქტივისტი ლაზარე გრიგორიადისი.

2024 წლის 14 მაისს, გმირთა მოედანზე, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე, “TV პირველის” ცნობით, მინიმუმ 3 ადამიანი იქნა დაკავებული. დაკავებულთაგან 1 კონსტანტინე თოხაძე იყო, რომელიც მოგვიანებით გაათავისუფლეს.

2024 წლის 14 მაისს, პოლიციელზე თავდასხმის (სსკ-ის 353 პრიმას პირველი ნაწილი) ბრალდებით დააკავეს კომპანია „ლიმონის“ დამფუძნებელი და აქციების მონაწილე გიორგი ოკმელაშვილი.

2024 წლის 14 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე ათობით სპეცრაზმელმა აქტივისტი დავით ქაცარავა, ძალის გამოყენებით კორდონში შეათრია და ადგილზე წიხლებით ცემით გაუსწორდა. ქაცარავა დააკავეს, თუმცა მძიმე ფიზიკური დაზიანებების გამო მისი საავადმყოფოში გადაყვანა და ქირურგიული ოპერაციის ჩატარება გახდა საჭირო.

2024 წლის 15 მაისს, გვიან ღამით, რუსთაველის გამზირზე ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციის მიმდინარეობისას აქციის მონაწილეებმა ავტომობილი შენიშნეს, საიდანაც ხის ხელჯოხებით შეიარაღებული ადამიანები გამოჩნდნენ. უცნობი პირები ადგილიდან გაიქცნენ, მას შემდეგ რაც ახალგაზრდებმა მობილიზება და კადრების გადაღება დაიწყეს.

2024 წლის 15 მაისს, ირაკლი მილაძეს, სტუდენტს, რომელიც კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტში შეხვედრას ე.წ. “რუსული კანონის” წინააღმდეგ აწყობდა, თავს დაესხნენ. სტუდენტის თქმით, აგრესიულმა დაჯგუფებამ, რომელიც უნივერსიტეტის თვითმმართველობის წევრები არიან, შეხვედრის დასრულების შემდეგ მას ჩასაფრება მოუწყვეს, ფიზიკურად გაუსწორდნენ და აგინეს.

2024 წლის 16 მაისს, პარლამენტთან, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე 400-ლარიანი დროებითი ჯებირის დაზიანების საქმეზე, (სისხლის სამართლის კოდექსის 187-ე მუხლის მეორე ნაწილის “გ” ქვეპუნქტი) დააკავეს 19 წლის ომარ ოკრიბელაშვილი და 23 წლის საბა მეფარიშვილი.

2024 წლის 16 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე დაკავებულ ზუკა ჩაკვეტაძეს დაკავების დროს სამართალდამცავები ფიზიკურად გაუსწორდნენ არა მხოლოდ პარლამენტთან, არამედ შემდეგ საპოლიციო მანქანაშიც. ჩაკვეტაძის თქმით, აქტივისტს მინიმუმ 10 სამართალდამცავი ურტყამდა.

2024 წლის 20 მაისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოში 54 აქტივისტის საქმე განიხილებოდა. მათ შინაგან საქმეთა სამინისტრო ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციებზე გზის გადაკეტვას ედავებოდა.

2024 წლის 21 მაისს, თბილისის საქალაქო სასამართლომ 2300 ლარით დააჯარიმა ზვიად დალაქიშვილი, “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე აქტივისტი, რომელიც სპეცრაზმმა ჯერ გაიტაცა და შემდეგ სასტიკად ცემა. 2200 ლარით დააჯარიმეს ასევე ე.წ. “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე აქტივისტი თორნიკე ქეთელაური.

2024 წლის 24 მაისს, მოსამართლე ნინო ენუქიძემ 6 აქტივისტი 500-500 ლარით დააჯარიმა. შსს აქტივისტებს ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე გზის გადაკეტვას ედავებოდა.

2024 წლის 30 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე დგომისთვის აბიტურიენტი საბა პაპაშვილი სასამართლომ 500 ლარით დააჯარიმა. მას გამოძიება გზის გადაკეტვას ედავებოდა.

2024 წლის 30 მაისს, ე.წ. “რუსული კანონის” საწინააღმდეგო აქციაზე დგომისთვის მსახიობ ანანო მახარაძეს საქალაქო სასამართლოში შსს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას – გზის გადაკეტვას ედავებოდა.

2024 წლის 31 მაისს, სამოქალაქო აქტივისტ ვიტალი გუგუჩიას და მისი ოჯახის წევრებს “ქართული ოცნების” მიერ კონტროლირებული ტელეკომპანია “POSTV” თანამშრომლები ფიზიკურად გაუსწორდნენ. დაპირისპირება მას შემდეგ დაიწყო, რაც სამეგრელოში, სოფელში, სამოქალაქო აქტივისტები იყვნენ ჩასულები, “POSTV”-იც ჩავიდა. ვიტალი გუგუჩიას ფიზიკურად “POSTV”-ის ოპერატორი გაუსწორდა. ოპერატორი თავს დაესხა ასევე მისი ოჯახის წევრებს. ”POSTV-ის გადამღები ჯგუფის მხრიდან ვიტალი გეგუჩიაზე თავდასხმის შემდეგ, სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა გამოძიება “POSTV”-ის გადამღები ჯგუფის მიმართ ჟურნალისტური საქმიანობის ხელის შეშლის ფაქტზე დაიწყო.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2025 წლის ივნისი

2025 წლის ივნისში დოკუმენტირებული ინციდენტები საპროტესტო აქციებთან დაკავშირებული პირების მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის გაგრძელებასა და კრიტიკული მოქალაქეების მიმართ ზეწოლის სხვადასხვა ფორმის გამოყენებაზე მიუთითებს. თვის განმავლობაში პროევროპული საპროტესტო აქციების რამდენიმე მონაწილეს თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა, ხოლო რიგ შემთხვევებში გამოძიება და სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო სასამართლოს შენობაში ან საპროტესტო აქციების მიმდინარეობისას მომხდარი ინციდენტების საფუძველზე.

ივნისში განსაკუთრებული ყურადღება მიიპყრო აქტივისტისა და მასწავლებლის, ნინო დათაშვილის საქმემ, რომლის წინააღმდეგაც სასამართლოში მომხდარი დაპირისპირების შემდეგ თავდაპირველად გამოძიება დაიწყო, მოგვიანებით კი იგი სისხლის სამართლის წესით დააკავეს. ამავე პერიოდში, პარლამენტთან გამართულ საპროტესტო აქციაზე დააკავეს პოეტი ზვიად რატიანი, რომელსაც მოგვიანებით სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეუფარდა.

გარდა სისხლისსამართლებრივი დევნის შემთხვევებისა, დაფიქსირდა ფინანსური სანქციების გამოყენების ფაქტებიც. მათ შორის, ქალთა უფლებადამცველი ორგანიზაცია „საფარის“ ხელმძღვანელი ბაია პატარაია სოციალურ ქსელში გაკეთებული განცხადებების გამო დაჯარიმდა.

დოკუმენტირებული შემთხვევები აჩვენებს, რომ საპროტესტო აქტივობებში მონაწილე პირების მიმართ სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენება ივნისშიც აქტიურად გაგრძელდა და მოიცავდა როგორც დაკავებასა და თავისუფლების აღკვეთას, ასევე ფინანსური სანქციების გამოყენებას.

ინციდენტები:

2025 წლის 2 ივნისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლემ, ლილი მსხილაძემ, 2023 წლის დეკემბერში რუსთაველის გამზირზე სამეთვალყურეო კამერების დაზიანების ბრალდებით დაკავებულ 23 წლის დანიელ მუმლაძეს და 26 წლის გურამ ხუტაშვილს 3-3 წლით პატიმრობა მიუსაჯა. მიუხედავად იმისა, რომ ბრალდებულები დანაშაულს აღიარებდნენ და ზარალის ანაზღაურებისთვისაც მზად იყვნენ, მათ საპროცესო შეთანხმება არ გაფორმდათ.

ნინო დათაშვილის საქმე

აქტივისტისა და სამოქალაქო განათლების პედაგოგის, ნინო დათაშვილის საქმე 2025 წლის ივნისში თბილისის საქალაქო სასამართლოში მომხდარი ინციდენტით დაიწყო, სადაც საპროტესტო აქციებზე დაკავებული პირების სასამართლო პროცესები მიმდინარეობდა.

9 ივნისს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ფოიეში ნინო დათაშვილსა და მანდატურის სამსახურის წარმომადგენლებს შორის დაპირისპირება მოხდა. მანდატურები ნინო დათაშვილს სიტყვიერად აიძულებდნენ, დაეტოვებინა ადგილი, სადაც, მათი განცხადებით, დგომა აკრძალული იყო სასამართლოს მითითებით. ამას ნინო დათაშვილის მხრიდან თავდაპირველად სიტყვიერი წინააღმდეგობა მოჰყვა. ინციდენტის ამსახველ ვიდეოში, რომელიც აქტივისტებმა გაავრცელეს ჩანდა, რომ ნინო დათაშვილი სასამართლოს შენობიდან რამდენიმე მანდატურმა იძულებით გაიყვანა.

2025 წლის 11 ივნისს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელებული ინფორმაციით, საქალაქო სასამართლოში მომხდარ ფაქტთან დაკავშირებით, ნინო დათაშვილის წინააღმდეგ გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე სეკუნდა მუხლით დაიწყო. აღნიშნული მუხლი საჯარო მოსამსახურეზე სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს განხორციელებულ თავდასხმას გულისხმობს.

აღნიშნული ინციდენტიდან 11 დღის შემდეგ, 2025 წლის 20 ივნისს, სამართალდამცავებმა ნინო დათაშვილი დააკავეს, ხოლო სასამართლომ ბრალდების მხარის მოთხოვნა სრულად გაიზიარა და მას აღკვეთის ღონისძიების სახით წინასწარი პატიმრობა შეუფარდა, მიუხედავად იმისა, რომ დაცვის მხარე თავიდანვე მიუთითებდა ჯანმრთელობის რისკებზე.

ნინო დათაშვილის დაკავებიდან მალევე, 200-ზე მეტმა მასწავლებელი და ლექტორმა დაკავებულ მასწავლებელს სოლიდარობა გამოუცხადა და განცხადება გაავრცელა. მასწავლებლები აცხადებენ, რომ ნინო დათაშვილის მიმართ პოლიტიკურად მოტივირებული სამართლებრივი დევნა მიმდინარეობდა. ისინი ითხოვდნენ, რომ აღკვეთის ღონისძიების სახით შეფარდებული პატიმრობა უფრო მსუბუქი ფორმით შეცვლილიყო.

7 აგვისტოს სასამართლო პროცესზე ნინო დათაშვილმა გაიხსენა, როგორ ექცეოდნენ პოლიციელები 20 ივნისს, დაკავების შემდეგ. მასწავლებლისა და აქტივისტის თქმით, მას რამდენიმე საათის განმავლობაში არ აძლევდნენ შვილთან და ადვოკატთან დარეკვის საშუალებას. დათაშვილი ჰყვებოდა, რომ განყოფილებაში გააშიშვლეს და რამდენიმე საათის განამვლობაში არ მისცეს ტუალეტში შესვლის უფლება ( ნიშანდობლივია, რომ იდენტურ მოპყრობაზე ისაუბრა მზია ამაღლობელმაც). მასწავლებლის თქმით, მას შსს-ს წარმომადგენლები ექცეოდნენ ექცეოდნენ როგორც ნივთს, ცინიკურად და ღირსების შემლახავად.

საპატიმროში ყოფნის პერიოდში საქმემ კიდევ უფრო რეზონანსული ხასიათი მიიღო, როდესაც აგვისტოს დასაწყისში პროკურატურამ ბრალდებულის სამედიცინო ბარათში არსებული ჩანაწერის საფუძველზე სტაციონარული ფსიქიატრიული ექსპერტიზა მოითხოვა. სასამართლომ ეს შუამდგომლობა დააკმაყოფილა და ბრალდებულს უარის თქმის შემთხვევაში 20 დღით ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში იძულებითი გადაყვანით დაემუქრნენ, რაც უფლებადამცველებმა და თავად დათაშვილმა საბჭოთა ტიპის რეპრესიულ პრაქტიკად და წამებასთან გათანაბრებულ მოპყრობად შეაფასეს.

სექტემბრიდან ნინო დათაშვილის ჯანმრთელობის მდგომარეობა საპატიმროში მკვეთრად და კრიტიკულად გაუარესდა, რის გამოც მან ხერხემლის პრობლემების ფონზე დამოუკიდებლად გადაადგილების, ჯდომისა და საკვების მიღების უნარიც კი დაკარგა. მძიმე ფიზიკური მდგომარეობის გამო ის საკუთარ სასამართლო სხდომებზე გამოცხადებასაც ვეღარ ახერხებდა, რაც სასჯელაღსრულების სამსახურის მთავარმა ექიმმაც ოფიციალურად დაადასტურა. მიუხედავად ადვოკატების არაერთი მცდელობისა და საზოგადოებრივი პროტესტისა, სასამართლო მას თავდაპირველად მაინც პატიმრობაში ტოვებდა.

საბოლოოდ, ვინაიდან პატიმრობაში ყოფნა შეუთავსებელი აღმოჩნდა მის სიცოცხლესა და ჯანმრთელობასთან, თავად პროკურატურამ დააყენა შუამდგომლობა აღკვეთის ღონისძიების შეცვლის თაობაზე. 2025 წლის 29 ოქტომბერს მოსამართლე თამარ მჭედლიშვილმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომლის საფუძველზეც ნინო დათაშვილს პატიმრობა 5000-ლარიანი გირაოთი შეეცვალა, რის შემდეგაც მან საპატიმრო დაწესებულება მკურნალობის მიზნით დატოვა.

ადგილობრივი და საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაციები ნინო დათაშვილის საქმეს პოლიტიკურად მოტივირებულად მიიჩნევენ და სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ მიმართულ რეპრესიულ კამპანიად აფასებენ.

უფლებადამცველების ძირითადი აქცენტები და შეფასებები რამდენიმე მიმართულებად იყოფა:

პატიმრობის დაუსაბუთებლობა: საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ (საია) სასამართლო მეგობრის (Amicus Curiae) მოსაზრებაში განმარტა, რომ წინასწარი პატიმრობის გამოყენება სრულიად დაუსაბუთებელი იყო, რადგან არ არსებობდა მიმალვის, მოწმეებზე ზემოქმედების ან ახალი დანაშაულის ჩადენის რეალური საფრთხე. საქართველოს სახალხო დამცველმაც აღნიშნა, რომ პატიმრობის მუდმივი გაგრძელება აბსტრაქტულ რისკებს ეყრდნობოდა და უგულებელყოფდა მის მძიმე ჯანმრთელობის მდგომარეობას.
საბჭოთა ტიპის ფსიქიატრიული რეპრესიები: ორგანიზაციამ „პარტნიორობა ადამიანის უფლებებისთვის“ (PHR) და ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს პროფესიონალებმა მკაცრად დაგმეს იძულებითი ფსიქიატრიული ექსპერტიზის მოთხოვნა. მათი შეფასებით, სამედიცინო ისტორიიდან ამოგლეჯილი სიმპტომის („ემოციური ლაბილობის“) გამოყენება აქტივისტის წინააღმდეგ იყო „საბჭოთა ტიპის რეპრესიული პრაქტიკის“ დაბრუნება და უთანაბრდებოდა არაჰუმანურ და დამამცირებელ მოპყრობას.
საერთაშორისო გამოხმაურება: წამების საწინააღმდეგო მსოფლიო ორგანიზაციამ (OMCT) და ადამიანის უფლებათა დამცველთა დაცვის ობსერვატორიამ (FIDH) დათაშვილის პატიმრობა შეაფასეს როგორც თვითნებური დაკავება და სასამართლო დევნა, რომელიც მიზნად ისახავდა მის დასჯას გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლების დაცვისთვის.
ჯანმრთელობის უფლების დარღვევა: საერთაშორისო ორგანიზაციები მიუთითებდნენ, რომ საპატიმროში დათაშვილისთვის ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების არმიწოდება (FIDH) და მისი მძიმე ფიზიკური ტკივილის უგულებელყოფა ადამიანის უფლებათა ფუნდამენტური სტანდარტების უხეში დარღვევა იყო.

2025 წლის 12 ივნისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლემ, ნინო გალუსტაშვილმა, ე.წ „სინდისის პატიმარს“ , 21 წლის მათე დევიძეს 4 წლითა და 6 თვით პატიმრობა მიუსაჯა. მათე დევიძეს ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე პრიმა მუხლის პირველი ნაწილით წარუდგინეს, რაც პოლიციელზე თავდასხმას გულისხმობს.

2025 წლის 18 ივნისს, ქალთა უფლებადამცველი ორგანიზაცია „საფარის“ ხელმძღვანელი ბაია პატარაია, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ლელა ცაგარეიშვილმა 4 000 ლარით დააჯარიმა. ბაია პატარაიას Facebook-ზე მამუკა მდინარაძის, თეა წულუკიანისა და მარიამ ლაშხის შეურაცხყოფას ედავებოდნენ.

2025 წლის 23 ივნისს, რუსთაველის გამზირზე, პარლამენტთან გამართულ საპროტესტო აქციაზე პოეტი ზვიად რატიანი დააკავეს. მან პოლიციელს პროტესტის ნიშნად სახეში სილა გააწნა. 25 ივნისს კი, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე არსენ კალატოზიშვილმა პროკურატურის შუამდგომლობა დააკმაყოფილა და პოეტ ზვიად რატიანს აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეუფარდა. რატიანს პოლიციელზე თავდასხმას ედავებიან, მას ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე პრიმა მუხლის პირველი ნაწილით აქვს წარდგენილი, რაც 4-დან 7 წლამდე თავისუფლების აღკვეთას ითვალისწინებს.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2024 წლის ივნისი

კონტექსტი

2024 წლის ივნისში ჩატარებულმა მონიტორინგმა აჩვენა, რომ სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ მიმართული უფლებადარღვევები კვლავ გაგრძელდა და შეინარჩუნა სისტემური ხასიათი. მიუხედავად იმისა, რომ მაისთან შედარებით საპროტესტო აქციების ინტენსივობა შემცირდა, აქტივისტების მიმართ ძალადობის, დაშინებისა და სამართლებრივი ზეწოლის პრაქტიკა კვლავ თვალსაჩინო იყო. გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირდა პოლიტიკური პარტიის ოფისის დაზიანების ფაქტიც, რაც მიუთითებდა დაძაბულ და პოლარიზებულ გარემოზე და ზრდიდა პოლიტიკურ აქტორებთან დაკავშირებული ძალადობრივი ქმედებების რისკებს.

დოკუმენტირებული შემთხვევები მოიცავს როგორც ადმინისტრაციულ და სისხლისსამართლებრივ დაკავებებს, ისე ფიზიკური ძალადობის, ქონების დაზიანებისა და ირიბი ზეწოლის ფაქტებს. ინციდენტების ნაწილი უკავშირდება აქტივისტების სამოქალაქო და საპროტესტო საქმიანობას, რაც მიუთითებს კრიტიკული გამოხატვის მიმართ მტრულ გარემოსა და მსუსხავი ეფექტის შექმნის რისკზე.

ინციდენტები

2024 წლის 3 ივნისს, აქტივისტი დავით კუპრავა, რომელსაც “ქართული ოცნების” დეპუტატი, ნინო წილოსანი “ადევნებაში” ადანაშაულებს, კრიმინალურ პოლიციაში გამოკითხვაზე დაიბარეს. წილოსანმა კუპრავას შინაგან საქმეთა სამინისტროში მას შემდეგ უჩივლა, რაც ჟურნალისტებთან კომენტარის გაკეთების დროს მოქალაქემ მას მანქანიდან მოღალატე დაუძახა. წილოსანი ამტკიცებს, რომ ადგილი აქვს “ადევნებას”.

2024 წლის 5 ივნისს, ბიზნესმენი და ე.წ. “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე აქტივისტი იოსებ ბაბაევი იარაღის უკანონო შენახვის ბრალდებით სუს-მა დააკავა და სცემა. უკანონოდ ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებები მოსამართლე ლევან დარბაიძემ არაკანონიერად მიიჩნია და ბიზნესმენი დარბაზიდან გაათავისუფლა. ბაბაევი მისი დაკავების დღეს იხსენებს და ამბობს, რომ სამართალდამცველები დაახლოებით 5 საათის განმავლობაში სცემდნენ. ბაბაევის თქმით, მის დაკავებას ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის უფრო ხელმძღვანელობდა.

2024 წლის 7 ივნისს, სტუდენტს და აქტივისტს ნიკო მანაგაძეს თსუ-ის პირველ კორპუსთან 4-მდე ადამიანი ფიზიკურად გაუსწორდა. ფიზიკურ ანგარიშსწორებას წინ უძღვოდა მანაგაძის მიერ დაანონსებული საპროტესტო შეკრება თსუ-სთან, სადაც მომიტინგეები “ქართული ოცნების” პრემიერ მინისტრს, ირაკლი კობახიძეს უნდა დახვედროდნენ. პროეტესტი ე.წ. “ქართული ოცნების” არადემოკრატიულ პოლიტიკას უკავშირდებოდა, მათ შორის ე.წ. “რუსული კანონის” მიღებას.

2024 წლის 8 ივნისს, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, სადაც “ქართული ოცნების” პრემიერ მინისტრის, ირაკლი კობახიძის, ლექცია უნდა ჩატარებულიყო, ე.წ. “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე სტუდენტებმა საპროტესტო აქცია გამართეს. აქციის პარალელურად, “ქართულ ოცნებასთან” დაკავშირებული პირები, ე.წ „ტიტუშკები“, უნივერსიტეტის დერეფანში და გარე პერიმეტრზე იყვნენ მობილიზებულები. ადგილზე ვითარება არაერთხელ დაიძაბა.

2024 წლის 9 ივნისს, არასამთავრობო ორგანიზაცია “გრასის” თანამშრომელს, მარიამ წიწიკაშვილს, “ხალხის ძალის” დეპუტატ ვიქტორ ჯაფარიძესთან აეროპორტში შეკამათების შემდეგ, პოლიციელებმა პასპორტი ჩამოართვეს და წვრილმანი ხულიგნობის მუხლით დააკავეს.

2024 წლის 11 ივნისს, “ქართული ოცნების” პარლამენტის თავმჯდომარის შალვა პაპუაშვილის ფეისბუქ პოსტის გამოქვეყნებიდან ერთ საათში, აქტივისტ ზუკა ბერძენიშვილს ძალადობრივი დაჯგუფება ფიზიკურად გაუსწორდა. პოსტში პაპუაშვილი ხაზს უსვამდა, რომ თითქოს სამოქალაქო აქტივისტი ზუკა ბერძენიშვილი ურეკავდა პარლამენტის წევრებს მუქარით და შეურაცხყოფით, ბერძენიშვილს ჩასაფრება სახლთან მოუწყვეს, უკნიდან მიეპარნენ, ურტყამდნენ და მოკვლით ემუქრებოდნენ. მიყენებული დაზიანებების სიმძიმიდან გამომდინარე, ბერძენიშვილს ქირურგიული ჩარევა დასჭირდა.

2024 წლის 11 ივნისს, ორბელიანის მოედანზე, სადაც სტუდენტები პრეზიდენტ სალომე ზურაბიშვილს უნდა შეხვედროდნენ, სტუდენტებს ე.წ „ზონდერ-დაჯგუფებები“ დახვდნენ. ვინაიდან ორბელიანის მოედანზე დაგეგმილი აუდიენციის შესახებ წინასწარ იყო ცნობილი, „ქართულ ოცნებასთან“ აფილირებულმა აგრესიულმა ჯგუფები ადგილზე მობილიზდნენ. ისინი პრეზიდენტს სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ, „რეზიდენტსა“ და „მოღალატეს“ უწოდებდნენ და შეხვედრის ჩაშლას ცდილობდნენ. სიტყვიერი აგრესია მიმართული იყო როგორც თავად სალომე ზურაბიშვილის, ისე შეხვედრის მონაწილე სხვა პირებისა და აქტივისტების წინააღმდეგ. ორგანიზატორების განცხადებით, ამდაჯგუფებების მთავარი მიზანი ახალგაზრდების პროვოკაციაზე წამოგება და ფიზიკურ დაპირისპირებაში ჩათრევა იყო, თუმცა ეს მცდელობა ჩავარდა და მათ ტერიტორია მალევე დატოვეს.

2024 წლის 13 ივნისს, გორგასლის გამზირზე, სუპერმარკეტ ფრესკოში, აქტივისტ ბექა პაპაშვილს, ფიზიკურად გაუსწორდა „ქართული ოცნების“ დეპუტატის, ბექა ოდიშარიას, პირადი მცველი. პაპაშვილმა განაცხადა, რომ სუპერმარკეტიდან გამოსულს თავს „ზონდერები“ დაესხნენ, ერთ-ერთი მათგანი კი, სავარაუდოდ, დეპუტატის შვილი იყო. ინციდენტი მოჰყვა პაპაშვილის მიერ, ოდიშარიასთვის „მონისა“ და „რუსის“ დაძახებას.

2024 წლის 17 ივნისს, ე.წ.“რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე აქტივისტს, ლერი დარჯანიას ჩასაფრება დილით მოუწყვეს. სახლიდან გამოსულ აქტივისტს ფიზიკურად ათამდე არაიდენტიფიცირებული პირი გაუსწორდა. მას დაზიანებები სახის არეში მიაყენეს, რის შედეგადაც, საჭირო გახდა აქტივისტის ჰოსპიტალიზაცია.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2025 წლის ივლისი

კონტექსტი

2025 წლის ივლისში დოკუმენტირებული ინციდენტები კვლავ მიუთითებს სამოქალაქო აქტივისტების მიმართ რეპრესიული სამართლებრივი მექანიზმების გამოყენებაზე, ასევე, ფიზიკურ ძალადობაზე. თვის განმავლობაში, პროევროპულ აქციებში მონაწილეობისას დაკავებულ რამდენიმე აქტივისტს სასამართლომ თავისუფლების აღკვეთა შეუფარდა.

გარდა სისხლის სამართლის საქმეებზე დამდგარი გამამტყუნებელი განაჩენებისა, ივლისში დაფიქსირდა ფიზიკური ძალადობისა და არასათანადო მოპყრობის 2 შემთხვევა, რომლებიც შეეხო სამოქალაქო აქტივიზმში ჩართულ მუსიკოსებს. ინციდენტები უკავშირდებოდა მათ მონაწილეობას ან ასოცირებას საპროტესტო შინაარსის მქონე კულტურულ გამოხატვებთან, მათ შორის სიმღერა „ოლე ოლას“ შესრულებასთან. აღნიშნულ შემთხვევებში დაზარალებულები აცხადებდნენ, რომ მათზე განხორციელებული თავდასხმები ან მუქარები სწორედ ამ აქტივობას უკავშირდებოდა.

მთლიანობაში, ივლისის ინციდენტები აჩვენებს ტენდენციას, სადაც სამართლებრივი დევნა, თავისუფლების აღკვეთა და ფიზიკური ძალადობის შემთხვევები მიემართება იმ პირებს, რომლებიც ან უშუალოდ მონაწილეობენ საპროტესტო აქტებში, ან ასოცირდებიან მათთან დაკავშირებულ კულტურულ და საჯარო გამოხატვასთან.

ინციდენტები:

2025 წლის 3 ივლისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლე ნინო გალუსტაშვილმა 21 წლის გიორგი მინდაძეს 5-წლიანი პატიმრობა მიუსაჯა. გიორგი მინდაძეს პროკურატურამ ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე პრიმა მუხლის პირველი ნაწილით წარუდგინა, რაც პოლიციელზე თავდასხმას გულისხმობს და 4-დან 7 წლამდე თავისუფლების აღკვეთას ითვალისწინებს. ბრალდების მხარე მინდაძეს (გდდ) თანამშრომლისთვის პიროტექნიკის სროლას ედავებოდა.

2025 წლის 6 ივლისს, მუსიკოსს, მსახიობსა და ტელეწამყვანს, ვანო თარხნიშვილს უცნობი პირები საცხოვრებელ კორპუსთან თავს დაესხნენ და დაზიანებები მიაყენეს. მსახიობი თავდასხმას უკავშირებს 2025 წლის იანვარში თბილისის ერთ-ერთ პაბში მის მიერ სიმღერა „ოლე ოლას“ შესრულებას. თარხნიშვილმა ინციდენტის შემდეგ ფოტო გამოაქვეყნა, რომელზეც ჩანს, რომ მას სახის არეში, თვალთან და ცხვირთან, სისხლნაჟღენთები აღენიშნება.

2025 წლის 8 ივლისს, მუსიკოს ალექსანდრე კორძაიას (Kordz) არაიდენტიფიცირბეული პირები თავს დაესხნენ. როგორც მუსიკოსი ამბობს, ინციდენტამდე ის 6 თვის განმავლობაში მუქარის შემცველ წერილებს იღებდა. კორძი თავდასხმას საპროტესტო სიმღერა „ოლე ოლას“უკავშირებს, ვინაიდან სიმღერას მუსიკალური გაფორმება ალექსანდრე კორძაიამ გაუკეთა. აღსანიშნავია, რომ ამ სიმღერის შესრულების გამო თავს დაესხნენ ვანიკო თარხნიშვილსა და დავით გაბუნიას.

2025 წლის 18 ივლისს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსამართლემ, ჯვებე ნაჭყებიამ ანრი კვარაცხელიას 4 წლითა და 6 თვით პატიმრობა მიუსაჯა. ანრი კვარაცხელიას ბრალი სისხლის სამართლის კოდექსის 353-ე პრიმა მუხლის პირველი ნაწილით ჰქონდა წარდგენილი, რაც პოლიციელზე თავდასხმას გულისხმობს და 4-დან 7 წლამდე თავისუფლების აღკვეთას ითვალისწინებს. პროკურატურა ანრი კვარაცხელიას მოლოტოვის კოქტეილის სროლით გდდ-ის თანამშრომლებისთვის საფრთხის შექმნას ედავებოდა, თუმცა მის საქმეში ფიზიკურად დაზიანებული პოლიციელი არ არსებობდა. კვარაცხელია ბრალს არ აღიარებდა და თვლიდა, რომ მისი საქმე ხელოვნურად „შეკერილი“ იყო.

სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ დაფიქსირებული ინციდენტები – 2024 წლის ივლისი

კონტექსტი

ივლისში აქტივისტების და კრიტიკულად განწყობილი მოქალაქეების წინააღმდეგ დაფიქსირდა სამართლებრივი ბერკეტების გამოყენების, სასამართლო სანქციების დაკისრებისა და საგამოძიებო ორგანოებში დაბარების პრაქტიკა. დოკუმენტირებული შემთხვევები მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციული და საგამოძიებო მექანიზმები გამოიყენებოდა იმ პირების მიმართ, რომლებიც საჯაროდ გამოხატავდნენ პროტესტს ან აქტიურად იყვნენ ჩართული საზოგადოებრივ პროცესებში, რაც საზოგადოებაში პროტესტის ჩახშობის მიზანს ემსახურებოდა.

ინციდენტები:

2024 წლის 1-ლ ივლისს, სასამართლომ 700 ლარით დააჯარიმა მოქალაქე მარიამ წიწიკაშვილი, რომელმაც ვიქტორ ჯაფარიძის მიმართ პროტესტი გამოხატა. წიწიკაშვილი, ადმინისტრაციული წესით, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე – წვრილმანი ხულიგნობის მუხლით 9 ივნისს დააკავეს.

2024 წლის 23 ივლისს, სპეცრაზმის მიერ ნაცემი დავით ქაცარავა, რომელიც სპეცრაზმელებმა 14 მაისს ანტირუსული საპროტესტო აქციიდან გაიტაცეს და სასტიკად სცემეს, სასამართლომ 2 000 ლარით დააჯარიმა. მოსამართლემ 166-ე მუხლთან დაკავშირებით წარმოება შეწყვიტა, ხოლო ქაცარავა სამართალდამრღვევად სცნო 173-ე მუხლის ნაწილში (წვრილმანი ხულიგნობა). ქაცარავას ასევე, აეკრძალა ცეცხლსასროლი იარაღის ტარება 2 წლის ვადით.

2024 წლის 23 ივლისს, თბილისის 51-ე სკოლის განთავისუფლებული თანამშრომელი, მისი გათავისუფლებას ,,რუსული კანონის“ საწინააღმდეგო აქციებში მონაწილეობას უკავშირებს. მანანა ღვინჯილია ამბობს, აქციების დასრულების შემდეგ მას სკოლის დირექციამ განცხადების დაწერა და სამსახურიდან წასვლა მოსთხოვა. მასწავლებელმა მომხდარი პოლიტიკურ ზეწოლად შეაფასა.

2024 წლის 20 – 25 ივლისს, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის (სუს) სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტერორიზმის მუხლებით მიმდინარე საიდუმლო გამოძიებაზე უკრაინაში მებრძოლ ქართველ ვეტერანებსა და აქტივისტებს სასამართლოში მოწმის სახით იბარებს და კითხავს. გამოძიება “ქართული ოცნების” ლიდერებისა და ადვოკატების ცნობით, “ქართული ოცნების” საპატიო თავმჯდომარის, ბიძინა ივანიშვილისა და სხვა მაღალჩინოსნების წინააღმდეგ თითქოსდა “თავდასხმის მომზადების” ვერსიას უკავშირდება.

ე.წ “გადატრიალების საქმეზე” სუს-ში დაიბარეს უკრაინაში მებრძოლი და “რუსული კანონის” მოწინააღმდეგე ნადიმ ხმალაძე, ხოლო 23 ივლისს – უკრაინის ომის ვეტერანი გელა კახაბრიშვილი. გამოძიების ფარგლებში, სუს-ის მიერ გამოსაკითხ პირთა შორის ასევე მოხვდნენ უკრაინის ომის ვეტერანები: ვაჟა ცაცაძე, ლაშა ჭიღლაძე, ბესო ბენდელიანი, კონსტანტინე ჯღამაია, ლაშა რუხაია.